We leven in ongekend grimmige tijden, met oorlogen, crises, geopolitieke machtsverschuivingen en wankelende democratieën en economieën. In de bovenstroom zijn de golven hoog en wild, maar de onderstroom biedt hoop.

Net als bij oceanen bepaalt in de wereld om ons heen de onderstroom het ritme van morgen. Bijna een miljard mensen wereldwijd werken daar in de luwte aan een betere, schonere en gezondere wereld. Dáár wachten mensen niet op toestemming, denken ze buiten bestaande systemen en handelen ze uit betrokkenheid én verbeeldingskracht.

In mijn nieuwste boek (“Kanteltijd”, Uitgeverij Prometheus) analyseer ik de grote transities van vandaag de dag en wijs ik de route naar een betere toekomst. Het hoopvolle nieuws is dat ieder van ons daarin een cruciale rol kan spelen. Juist in tijden van chaos en instabiliteit kun jij als individu het verschil maken. Hierbij is een nieuw kompas nodig, en spiritueel activisme kan dat zijn. In actie komen vanuit liefde, compassie en verbinding in plaats van boosheid en frustratie.

Overexploitatie van natuurlijke hulpbronnen door ontbossing, overbevissing en bodemuitputting leidt tot verlies van veerkracht in het ecosysteem dat de samenleving ondersteunt.

De belangrijkste overschrijdingen van de planetaire grenzen zijn klimaatverandering en verlies aan biodiversiteit die elkaar versterken en het grootste risico vormen voor de aarde en de mens. Zij nopen tot acute actie om een catastrofe af te wenden.

Een van de grote transities die ik heb geanalyseerd is de drijvende ecologische bouw en landbouw die duurzame woongebieden in de delta mogelijk maken die bestand zijn tegen klimaatverandering.

Drijvend bouwen heeft in mijn ogen de toekomst, en daarom pleit ik er al heel lang voor. Door drijvend te bouwen kun je meebewegen met de stijgende zeespiegel, want overstromingen krijgen geen vat op drijvende woningen, die zich immers aanpassen aan het waterpeil. Bovendien woont in de toekomst ca 75% van de mensen in de wereld in kwetsbare deltagebieden, dus vormt drijvend wonen sowieso een innovatieve en toekomstbestendige oplossing.

Wereldwijd kampen grote steden met ruimtegebrek door de snelgroeiende bevolking. Per dag trekken zo’n 100.000 mensen naar de stad, vaak in deltagebieden: dertien van de vijftien grootste steden ter wereld liggen in een laaggelegen delta. Daar biedt het water ruimte die er op het vaste land niet is, of die ten koste zou gaan van landbouwgrond die nodig is om mensen in de steden te voeden. Daarnaast zijn drijvende woningen en gebouwen flexibel en verplaatsbaar, ze gaan langer mee, lenen zich voor duurzame materialen zoals hout en biomassa en kunnen de waterkwaliteit verhogen door de groei van planten op de waterfundering.

Juist in Nederland biedt drijvend bouwen unieke kansen, zoals in de uiterwaarden of buitendijkse gebieden zoals het havengebied in Rotterdam. Technisch kan alles al, alleen is het ontwikkelen van een drijvende wijk best een complex proces. Het gaat om forse investeringen en je bent afhankelijk van voldoende steun vanuit het politieke en bestuurlijke proces. Het vergt vooral een mentale omslag en sociale acceptatie. De relatie tussen mensen en het water verandert erdoor, het heeft ecologische impact en het is duurzamer, maar het is voor velen nog wennen. In Nederland zien we nu nog vooral problemen en geen kansen als het om drijvend bouwen gaat. De bouwkosten liggen zo’n 10 à 15% hoger dan op land, maar de uiteindelijke kosten zijn vaak lager, omdat je niet te maken hebt met een hoge grondprijs.

Technisch worden er vaak bezwaren gemaakt, omdat we lichter moeten gaan bouwen, maar zoals gezegd kan technisch vrijwel alles al. En er zijn nog juridische problemen (drijvende bouwwerken vallen onder roerende zaken en van wie zijn zij dan?), want bestaande wetgeving werkt nog niet mee. Maar de grootste barrière is mentaal: de meeste mensen associëren water met risico’s en onveiligheid. We hebben altijd geleerd om zo ver mogelijk bij het water vandaan te blijven. Nu moeten we anders gaan denken en het water niet langer als bedreiging zien, maar het juist omarmen als nieuw leefgebied.

Gelukkig is die pioniersgeest al aanwezig in de onderstroom want in het klein is er al een begin gemaakt met drijvend bouwen en ontwikkelen. In de Nassauhaven in Rotterdam liggen achttien drijvende waterwoningen, er is een drijvend paviljoen in Rotterdam, een drijvend restaurant en een drijvende boerderij.

Er zijn de waterwoningen in de Harnaschpolder in Delft, en 55 drijvende woningen in IJburg. Dit is allemaal nog op kleine schaal, voor de grote schaal moeten we internationaal kijken. Wereldwijd is er groeiende belangstelling voor bouwen op water, vooral in Japan, China, Belize, Singapore, de Malediven en Zuid-Korea.

De Maladieven zijn het verst, daar is men al begonnen met Maldives Floating City, een drijvende stad die is ontworpen door het Nederlandse architectenbureau Waterstudio, als antwoord op de stijgende zeespiegel.

De drijvende stad krijgt een structuur in de vorm van hersenkoraal en bestaat uit vijfduizend drijvende eenheden met woningen, winkels en scholen, die meebewegen op de oceaan. Vlak daarna komt een zeer prestigieus project, Oceanix Busan in Zuid-Korea, ’s werelds eerste echte grote duurzame drijvende stad, die modulair wordt gebouwd. Men staat op het punt van beginnen, in eerste instantie bedoeld voor 12.000 inwoners die zich hier kunnen vestigen, later uit te breiden naar 100.000 inwoners. Het project is een samenwerking tussen het Zuid Koreaanse Busan, het Deense architectenbureau BIG en het VN-programma voor stedelijke ontwikkeling, UN-Habitat.

Mijn droom blijft een drijvende, duurzame stad in Nederland, een groene drijvende kathedraal. Een ideale locatie daarvoor is het Groene Hart, met name in de laagst gelegen polders, die over honderd jaar op 8 à 10 meter onder zeeniveau liggen. Geen land ter wereld gaat bouwen op 8 à 10 meter onder zeeniveau. Als je dan toch op het diepste punt van Nederland wilt gaan, dan kan dat eigenlijk alleen maar als je meebeweegt met het water en drijvend gaat ontwikkelen.

Jan Rotmans is hoogleraar aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en internationale autoriteit op het gebied van klimaatverandering, duurzaamheid en transities.